Spadek po konkubinie

Konkubinat a prawo – czy 20 lat razem coś zmienia?

Wyobraź sobie taką sytuację. Siedzisz w swoim ulubionym fotelu, obok Twój partner, z którym dzielisz życie od 15 lat. Macie wspólnego psa, wspólne rachunki, znacie swoje hasła do Netflixa i banku. Wszyscy znajomi traktują Was jak małżeństwo. Ale w świetle Kodeksu Cywilnego, dla państwa polskiego, jesteście dla siebie… zupełnie obcymi ludźmi.

To brutalne, wiem. Często klienci w mojej kancelarii są w szoku, gdy tłumaczę im, że staż związku nie ma żadnego znaczenia. Możecie żyć razem 50 lat, ale jeśli nie macie ślubu, brak dziedziczenia ustawowego jest faktem. Prawo nie przewiduje „automatycznego” przechodzenia majątku na partnera, tak jak ma to miejsce w przypadku żony czy męża.

Dlatego, jeśli zastanawiasz się, jak zabezpieczyć ukochaną osobę, musisz przestać liczyć na „sprawiedliwość dziejową” i wziąć sprawy w swoje ręce. Prawo jest tutaj zero-jedynkowe.

Scenariusz grozy: Co się dzieje, gdy umierasz bez testamentu?

Porozmawiajmy o konkretach, bo abstrakcyjne przepisy rzadko trafiają do wyobraźni. Jeśli jutro zabraknie jednego z Was, a nie spisaliście ostatniej woli, uruchamia się procedura dziedziczenia ustawowego. Kto dziedziczy? Na pewno nie Twój partner.

Do gry wchodzą Twoi krewni. W pierwszej kolejności dzieci (jeśli je masz) oraz małżonek (jeśli formalnie nie masz rozwodu z poprzedniego związku – to się zdarza!). Jeśli nie masz dzieci, do spadku dochodzą Twoi rodzice, a w dalszej kolejności rodzeństwo.

Brzmi strasznie? Niestety, takie sprawy to chleb powszedni adwokatów. Dlatego tak często powtarzam: testament to nie dokument dla staruszków, to narzędzie zarządzania ryzykiem dla odpowiedzialnych dorosłych.

Zobacz także: Jak dokładnie wygląda kolejność dziedziczenia ustawowego?

Testament – Twoja jedyna polisa bezpieczeństwa

Rozwiązanie jest prostsze, niż myślisz. Musisz napisać testament. Masz dwie główne drogi:

1. Testament własnoręczny – piszesz go w całości pismem ręcznym (nie na komputerze!), podpisujesz i datujesz. Jest darmowy i ważny, ale łatwo go zgubić lub podważyć, jeśli popełnisz błąd formalny.
2. Testament notarialny – idziesz do notariusza, płacisz niewielką kwotę (ok. 50-100 zł + VAT za prosty testament), a rejent dba o formę prawną.

W mojej praktyce zawsze rekomenduję formę notarialną. Dlaczego? Bo oryginał zostaje w kancelarii notarialnej. Nikt go nie „znajdzie i przypadkiem podrze”, jeśli treść mu się nie spodoba. To daje Ci pewność, że Twoja wola zostanie spełniona.

W testamencie po prostu wskazujesz: „Do całego spadku powołuję moją partnerkę, Annę Kowalską”. To jedno zdanie zmienia wszystko. Anna wchodzi w Twoje buty prawne i staje się właścicielem majątku.

Pamiętaj jednak, że testament notarialny daje większe bezpieczeństwo, ale nawet on nie rozwiązuje wszystkich problemów (o czym za chwilę przy okazji zachowku).

Zapis windykacyjny – jak przekazać konkretnie mieszkanie?

Jest pewien haczyk w zwykłym testamencie. Powołujesz kogoś do „całości spadku”. A co jeśli chcesz, żeby partnerka dostała mieszkanie, ale samochód i oszczędności trafiły do Twojego brata? W zwykłym testamencie to rodzi współwłasność i kłótnie przy podziale majątku.

Tu z pomocą przychodzi instytucja zwana zapisem windykacyjnym. To „super-moc” dostępna tylko w testamencie notarialnym. Możesz w nim napisać: „Mieszkanie przy ul. Polnej zapisuję Ewie, a samochód bratu”. Z chwilą Twojej śmierci, Ewa staje się automatycznie właścicielką mieszkania, a brat samochodu. Czysto, klarownie, bez konieczności robienia skomplikowanego działu spadku w sądzie.

Podatek III grupa – ile zapłaci Twój partner?

Niestety, fiskus nie jest sentymentalny. Partnerzy w związkach nieformalnych należą do tzw. III grupy podatkowej. To ta sama grupa, w której są osoby zupełnie obce. Co to oznacza? Że nie możecie skorzystać z całkowitego zwolnienia z podatku, które przysługuje małżonkom czy dzieciom.

Podatek III grupa jest wysoki. Kwota wolna od podatku to obecnie zaledwie 5 733 zł (stan na 2024 r., warto sprawdzać aktualne limity). Wszystko powyżej tej kwoty jest opodatkowane według skali:

• 12% od nadwyżki do 11 102 zł,
• 16% od kolejnej nadwyżki,
• aż 20% od nadwyżki ponad 22 205 zł.

Jeśli partner dziedziczy mieszkanie o wartości 500 000 zł, podatek wyniesie kilkadziesiąt tysięcy złotych! To realny problem. Często spadkobierca musi sprzedać odziedziczone mieszkanie, by spłacić Urząd Skarbowy, albo brać na ten cel kredyt. To ryzyko, o którym rzadko się mówi przy kawie.

Zobacz także: Szczegóły i progi podatkowe przy dziedziczeniu – sprawdź, ile zapłacisz.

Zachowek – dlaczego rodzina może żądać pieniędzy od partnera?

Napisałeś testament, zabezpieczyłeś partnera. Czy to koniec problemów? Niekoniecznie. Polskie prawo chroni najbliższą rodzinę spadkodawcy, nawet jeśli ta rodzina nie była z nim w dobrych relacjach. Ta ochrona nazywa się zachowek.

Jeśli przepiszesz wszystko partnerce, Twoi rodzice lub dzieci (jeśli je masz) mogą zapukać do niej po pieniądze. Zazwyczaj należy im się połowa tego, co dostaliby ustawowo. Jeśli w skład spadku wchodzi drogie mieszkanie, roszczenie o zachowek może opiewać na setki tysięcy złotych.

Wyobraź sobie, że Twoja partnerka dziedziczy mieszkanie, musi zapłacić od niego 20% podatku, a potem jeszcze spłacić Twoich rodziców tytułem zachowku. Może się okazać, że finansowo to „misja niemożliwa”.

Koniecznie przeczytaj artykuł o tym, jak legalnie uniknąć płacenia zachowku, jeśli boisz się roszczeń rodziny.

Umowa dożywocia zamiast testamentu – sposób na uniknięcie zachowku?

Jako prawnik często podpowiadam klientom w związkach nieformalnych alternatywę dla testamentu, o której mało kto wie. Jest nią umowa dożywocia. Dotyczy ona tylko nieruchomości.

Na czym to polega? Przenosisz własność mieszkania na partnera jeszcze za życia, a w zamian partner zobowiązuje się zapewnić Ci dożywotnie utrzymanie (opiekę, dach nad głową, jedzenie). Kluczowe jest to, że nieruchomość zbyta umową dożywocia nie wlicza się do substratu zachowku. To oznacza, że po Twojej śmierci rodzina nie może żądać od partnera pieniędzy z tytułu wartości tego mieszkania.

To potężne narzędzie, ale wymaga pełnego zaufania – tracisz własność mieszkania już teraz, a nie po śmierci. Dodatkowo, wiąże się to z wyższym podatkiem PCC u notariusza (2%), ale chroni przed podatkiem od spadków w przyszłości.

Ubezpieczenie na życie jako „poduszka finansowa”

Pamiętasz o tym gigantycznym podatku spadkowym i ewentualnym zachowku? Skąd partner ma wziąć na to pieniądze? Tutaj z pomocą przychodzi rynek finansowy, a nie kodeks cywilny.

Dobre ubezpieczenie na życie, w którym uposażysz partnera, ma jedną gigantyczną zaletę: świadczenie z polisy nie wchodzi do spadku. Oznacza to dwie rzeczy:

1. Pieniądze są wypłacane błyskawicznie (zazwyczaj do 30 dni), a nie po miesiącach spraw sądowych.
2. Pieniądze te są wolne od podatku od spadków i nie płaci się od nich zachowku.

To gotówka, którą partner może przeznaczyć na spłatę rodziny lub podatków, aby zachować mieszkanie. To proste rozwiązanie, które często „ratuje życie” w kryzysowej sytuacji.

Wspólne mieszkanie na kredyt a śmierć partnera

A co jeśli macie wspólny kredyt hipoteczny? Śmierć jednego z kredytobiorców to dla banku sygnał alarmowy. Dług nie znika – przechodzi na spadkobierców (czyli rodzinę zmarłego, jeśli nie ma testamentu). Twój partner zostaje z połową mieszkania, całym kredytem (bo solidarnie odpowiada przed bankiem) i nowymi „współwłaścicielami” w postaci Twojej teściowej czy szwagra.

Jeśli znajdujesz się w takiej sytuacji, warto też wiedzieć, jak wygląda odpowiedzialność za długi spadkowe, bo kredyt to niestety też część „masy spadkowej”.

Podsumowanie – nie zostawiaj partnera na lodzie

Wiem, że to dużo informacji. Prawo spadkowe w Polsce jest bezlitosne dla par bez ślubu. System traktuje Was jak obcych, a fiskus zaciera ręce. Ale to nie znaczy, że jesteście bezbronni. Testament (najlepiej z zapisem windykacyjnym), umowa dożywocia czy polisa na życie to narzędzia, które pozwalają „obejść” system i zapewnić bezpieczeństwo osobie, którą kochasz.

Nie odkładaj tego na „kiedyś”. „Kiedyś” może nigdy nie nadejść, a konsekwencje Twojej bierności poniesie ta druga połówka. Jeśli czujesz, że Twój przypadek jest skomplikowany – masz dzieci z poprzedniego związku, wspólny kredyt albo trudną sytuację rodzinną – zapraszam Cię do kontaktu. Przeanalizujemy Twój majątek i stworzymy plan, który da Wam obojgu spokojny sen.

Potrzebujesz pomocy w zabezpieczeniu majątku w związku nieformalnym?
Nie ryzykuj przyszłością partnera.
Umów się na konsultację w Kancelarii Klisz i Wspólnicy